मानिस जन्मँदा न ऊ उच्च हुन्छ, न तल्लो। ऊ त केवल मानव भएर पृथ्वीमा पाइला टेक्छ। तर समाजले बनाएका कृत्रिम विभाजनका पर्खालहरूले उसलाई जात, थर र वर्गका घेराभित्र बाँधिदिन्छन्। नेपाली समाज पनि शताब्दीयौँदेखि जातीय विभेदको पीडाबाट मुक्त हुन सकेको छैन। कतिपय मानिस आज पनि छुवाछूत, अपमान र असमान व्यवहारको सिकार भइरहेका छन्। यस्तो विभेदले केवल व्यक्तिको आत्मसम्मान मात्र होइन, समग्र समाजको सभ्यता र मानवताको मुटुमै चोट पुर्याएको छ। यस अन्धकारमय अवस्थाबाट समाजलाई उज्यालोतर्फ डोर्याउने सबभन्दा शक्तिशाली साधन भनेको शिक्षा, सचेतना र सामाजिक रुपान्तरण नै हुन्। यी तीनवटै पक्ष एकअर्काका परिपूरक कडीका रूपमा जोडिएर जातीय विभेद अन्त्यको मार्ग निर्माण गर्छन्।
शिक्षा मानिसको चेतनाको दीप हो। जहाँ शिक्षाको उज्यालो फैलिन्छ, त्यहाँ अन्धविश्वास र विभेदका कालो छायाहरू आफैँ हराउन थाल्छन्। शिक्षित मानिसले मानवताको मूल्य बुझ्छ, समानताको अर्थ ग्रहण गर्छ र जातीय अहंकारको खोक्रोपन चिन्न थाल्छ। विद्यालय केवल अक्षर चिनाउने थलो मात्र होइन, मानवता सिकाउने पाठशाला पनि हो। जब बालबालिकालाई सानैदेखि “सबै मानिस समान हुन्” भन्ने भावना सिकाइन्छ, तब उनीहरूको मनमा विभेदका काँडा उम्रिन पाउँदैनन्। नेपालको संविधानले छुवाछूतलाई अपराध घोषणा गरे पनि व्यवहारमा अझै विभेद देखिनु शिक्षाको अभाव र चेतनाको कमीको परिणाम हो। त्यसैले शिक्षाले केवल प्रमाणपत्र बाँड्ने होइन, हृदयलाई उदार र विचारलाई प्रगतिशील बनाउने काम गर्नुपर्छ।
सचेतना सामाजिक परिवर्तनको आत्मा हो। कानुनले निषेध गरे पनि चेतना नजागेसम्म समाजका पुराना सोचहरू सजिलै मेटिँदैनन्। आज पनि कतिपय गाउँघरमा दलित समुदायलाई मन्दिर प्रवेशमा रोक लगाइन्छ, एउटै धाराको पानी छुन नदिइन्छ वा अन्तरजातीय विवाहलाई अपराधजस्तै व्यवहार गरिन्छ। यस्ता अमानवीय व्यवहार अन्त्य गर्न जनचेतनाको व्यापक अभियान आवश्यक छ। सञ्चारमाध्यम, साहित्य, कला, नाटक र सामाजिक अभियानहरूले मानिसको सोच बदल्न ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन्। जब मानिसले विभेदले कसैको आत्मा र अस्तित्वमा पार्ने पीडा महसुस गर्न थाल्छ, तब ऊ अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउन सक्षम हुन्छ। चेतनाले समाजलाई केवल नियम पालन गराउने होइन, मानवताको पक्षमा उभिन प्रेरित गर्छ।
सामाजिक रुपान्तरण भनेको बाहिरी संरचनामात्र परिवर्तन हुनु होइन; यो त सोच, व्यवहार र संस्कारको गहिरो परिवर्तन हो। जातीय विभेद अन्त्यका लागि समाजले पुराना विभेदकारी मान्यताहरू त्याग्नैपर्छ। जब एउटै टेबलमा बसेर सबैले भोजन गर्छन्, एउटै विद्यालयमा समान अवसर पाउँछन् र अन्तरजातीय सम्बन्धलाई सम्मानका साथ स्वीकार गर्छन्, तब वास्तविक सामाजिक रुपान्तरण सम्भव हुन्छ। परिवर्तन कुनै एक दिनमा हुने चमत्कार होइन; यो निरन्तर संघर्ष, सहकार्य र साहसको परिणाम हो। इतिहास हेर्दा समाज सुधारकहरूले अन्यायविरुद्ध आवाज उठाएर परिवर्तनको जग बसालेका छन्। आजको पुस्ताले पनि विभेदलाई मौन स्वीकृति होइन, प्रतिरोधको दृष्टिले हेर्नुपर्छ। समाज तब मात्र सभ्य बन्छ, जब उसले कमजोरलाई हेप्ने होइन, सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्छ।
अन्ततः शिक्षा, सचेतना र सामाजिक रुपान्तरण जातीय विभेद अन्त्यका बलिया स्तम्भ हुन्। यीमध्ये कुनै एक कमजोर भए परिवर्तनको यात्रा अधुरो रहन्छ। शिक्षाले चेतना जगाउँछ, चेतनाले परिवर्तनको चाहना जन्माउँछ र सामाजिक रुपान्तरणले समानताको नयाँ युग निर्माण गर्छ। मानवताको सुन्दर फूल त्यही समाजमा फुल्छ, जहाँ मानिसलाई जातले होइन, कर्म र चरित्रले चिनिन्छ। विभेदरहित समाज केवल सपना होइन, हाम्रो सामूहिक प्रयासले साकार बनाउन सकिने यथार्थ हो। त्यसैले अब हामी सबैले मनका साँघुरा घेराहरू तोडेर समानता, सहअस्तित्व र मानवताको उज्यालो बाटो रोज्नुपर्छ। यही बाटो नै सभ्य, समतामूलक र समृद्ध समाजतर्फको साँचो यात्रा हो।